मध्यपूर्वी युद्धको वातावरणीय मूल्य

सायद इरानको कुनै कक्षाकोठामा शिक्षकले कलिला विद्यार्थीहरूलाई कार्बन उत्सर्जन, वायु प्रदूषण र पृथ्वीको सुन्दर भविष्यबारे पढाउँदै थिए। उनीहरू प्रकृति संरक्षणको पाठ सिक्दै थिए। तर, अचानक आकाश चिरेर आएको बमले त्यो कक्षाकोठा मात्र ध्वस्त पारेन, ती निर्दोष आँखाहरूले बोकेका सपनाहरूलाई पनि खरानी बनाइदियो।

आजको विश्व जलवायु परिवर्तनका मुद्दामा ठूला-ठूला प्रतिबद्धता गर्न व्यस्त छ। ‘क्युटो प्रोटोकल’ देखि ‘पेरिस सम्झौता’ सम्म र ‘कोप’ (COP) का भव्य मञ्चहरूमा राष्ट्रप्रमुखहरूले कार्बन उत्सर्जन घटाउने र पृथ्वीलाई बचाउने कसम खान्छन्। तर विडम्बना, तिनै शक्तिशाली राष्ट्रहरूले उत्पादन गर्ने अत्याधुनिक हतियार र थोपरिएका युद्धहरू नै आज कार्बन उत्सर्जनका सबैभन्दा ठूला कारखाना बनेका छन्। युद्ध केवल मानवीय संवेदनाको अन्त्य मात्र होइन; यो त जैविक विविधता, वायुमण्डल र भावी पुस्ताको बाँच्न पाउने अधिकारमाथिको निर्मम प्रहार पनि हो।

युद्धको ‘कार्बन फुटप्रिन्ट’: एक अदृश्य त्रासदी

अहिले मध्यपूर्वमा इरान, इजरायल र अमेरिकाबीच बढेको सैन्य तनावले विश्वलाई पुनः एउटा भयावह मोडमा उभ्याएको छ। युद्धले केवल राजनीतिक नक्सा मात्र बदल्दैन, यसले पृथ्वीको वायुमण्डलीय रसायन नै बिगारिदिन्छ। तेहरानका तेल भण्डारण र रिफाइनरीहरूमा भएका आक्रमणबाट निस्किएको कालो धुवाँको मुस्लोले आकाश मात्र ढाकेको छैन, त्यसले विषाक्त वायु र अम्लीय वर्षा (Acid Rain) को जोखिम निम्त्याएको छ। पर्सियन गल्फ क्षेत्रमा तेल रिसावटको (Oil Spill) खतराले समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीलाई नै ध्वस्त पार्ने देखिन्छ।

तथ्याङ्कको ऐनामा युद्ध र वातावरण:

• इजरायल-गाजा युद्ध: यो युद्धको पहिलो १२० दिनमै ४ लाख २० हजार देखि ६ लाख ५२ हजार टन सम्म $CO_2e$ (कार्बन डाइअक्साइड इक्विभ्यालेन्ट) उत्सर्जन भएको अनुमान छ। यो भनेको विश्वका साना २६ वटा देशहरूको वार्षिक कूल उत्सर्जन भन्दा बढी हो।

• रुस-युक्रेन युद्ध: तीन वर्षको अन्तरालमा यस युद्धबाट करिब २३० मिलियन टन $CO_2e$ उत्सर्जन भएको छ, जुन हंगेरी वा चेक रिपब्लिक जस्ता देशको वार्षिक उत्सर्जन बराबर हो।

• पुनर्निर्माणको मूल्य: युद्धको विनासपछि गरिने पुनर्निर्माण झनै घातक हुन्छ। गाजाको पुनर्निर्माणमा मात्रै ४६ देखि ६० मिलियन टन कार्बन उत्सर्जन हुने आकलन गरिएको छ।

सैन्य शक्ति र जलवायु न्यायको विरोधाभाष

विश्वकै सबैभन्दा ठूलो संस्थागत कार्बन उत्सर्जक मध्ये एक ‘अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय’ (Department of Defense) हुनु आफैँमा एउटा विरोधाभाषपूर्ण सत्य हो। एकातिर दिगो विकासका लक्ष्यहरू (SDGs) सन् २०३० सम्ममा हासिल गर्ने लक्ष्य राखिएको छ, अर्कोतिर जेट विमान, मिसाइल प्रहार र सैन्य ढुवानीका नाममा वायुमण्डलमा टनका टन मिथेन र कार्बन थपिँदैछ।

जब बारुदको धुवाँले बादल बन्छ, तब प्रकृतिले देशको सिमाना चिन्दैन। मध्यपूर्वमा खसेको बमले उत्सर्जन गरेको कार्बनले अन्ततः सगरमाथाको हिउँ पगाल्न र प्रशान्त महासागरका टापुहरू डुबाउन भूमिका खेलिरहेको हुन्छ।

निष्कर्ष: प्रकृतिलाई बनाइएको ‘युद्धबन्दी’

दिगो विकास केवल आर्थिक तथ्याङ्क वा प्रविधिको विकास मात्र होइन। यसको मेरुदण्ड त शान्ति र सहकार्य हो। जबसम्म विश्वले ‘सैन्य बजेट’ भन्दा ‘वातावरण बजेट’ लाई प्राथमिकता दिँदैन, तबसम्म जलवायु न्याय केवल सम्मेलनका घोषणापत्र र भाषणहरूमा मात्र सीमित रहनेछ।

आज मानवता मात्र होइन, सिंगो प्रकृति नै युद्धको ‘युद्धबन्दी’ बनेको छ। अन्ततः हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्ने एउटा गम्भीर प्रश्न बाँकी नै छ— हाम्रा सन्ततिलाई हामी के हस्तान्तरण गर्दैछौँ? बारुदको गन्ध र तेलको लेदोले भरिएको उजाड ग्रह, कि हरियो, सुरक्षित र शान्त पृथ्वी ?

युद्धका ध्वनिहरू भन्दा पृथ्वी बचाउने संकल्प शक्तिशाली हुन जरुरी छ। अन्यथा, भोलिका कक्षाकोठाहरूमा वातावरणको पाठ पढ्ने विद्यार्थीहरू नै नरहन सक्छन्।