जुत्ता चप्पल सिलाउने मिनबहादुरको कथा : तीन पुस्तादेखिकाे पेशा, छैन घामपानी छेक्ने ‘ओत’ !

बाजेले सुरु गरेको यो पेशामा बुवा अंकलहरु यसैमा निर्भर थिए । मिनबहादुरसँगै अहिले उनका दाजुभाईहरु पनि यही पेशा गरिरहेका छन् ।

वीरेन्द्रनगर–६ को धेरै भिडभाड हुने स्थान वीरेन्द्रचौक । मुलुका धेरै परिवर्तनहरुमा सुर्खेतका राजनीतिक दलहरुले गरेका आन्दोलन र संघर्षको केन्द्रविन्दु । नारा जुलुस गर्न होस् या शान्ति र खुशीयालीका लागि दीप प्रज्जवलन । पछिल्लो समय त फलफूल र तरकारीको किनमेल गर्ने स्थान । तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले वीरेन्द्रनगरको विकास निर्माणमा पुर्याएको योगदानको सम्मानका लागि नामाकरण गरिएको वीरेन्द्रचौक परिचित स्थान हो । तर त्यही चौकको पूर्वी साइडको सडक किनारामा मीनबहादुर बोहोराका तीन पुस्ता सबैका लागि अपरिचित जस्तै छ ।

अर्थतन्त्रको बलियो आधारशिला हो व्यापार व्यवसाय । हिम्मत नहार्ने र जोखिम मोल्ने सक्नेहरु व्यापार व्यवसायबाट सफलताको शिखरमा उक्लिएका धेरै उदाहरणहरु छन् । तर लगानीको अभावमा मिनबहादुरले सफलताको शिखर भेटाउन सकेका छैनन् ।

वीरेन्द्रनगर–४ भैरवस्थानका मिनबहादुर र उनका बुवा अहिले पनि वीरेन्द्रचौकमा जुत्ता चप्पल सिकाउने काम गर्छन् । विहानको दश नबज्दै वीरेन्द्रचौकमा आइपुग्ने उनी बेलुका घाम डुबेपछि मात्रै घर फर्किन्छन् । ‘मेरो बाजेले पनि यही पेशा गर्नुभएको थियो, बुवाले पनि यही पेशा गर्नुहुन्छ’ उनी भन्छन्, ‘म पनि १५/१६ वर्षदेखि यही पेशा गर्दै आएको छु ।’ तीन पुस्ताले नै जुत्ताचप्प सिलाउने काम गरेपनि घाम पानी छेक्कालाई ओत छैन । ‘जेठ बैशाखको चर्खाे गर्मी र बर्खे झरी हाम्रो लागि सामान्य जस्तै बनेको छ’ मिनबहादुर भन्छन्, ‘पुस/माघमा त सडक पेटीमा न्यानो नै हुन्छ तर घामपानी भने सहनै पर्छ । हावाहुरी आउँदा अर्काको सटरमा ओत लाग्ने उनी चर्काे घाम र बर्खे झरी भने छाताले नै छेक्ने गरेको बताउँछन् । सडक पेटी काम गर्दा आइपर्ने अनेक दुःखकष्टका कारण कहिलेकाँही उनी सोच्छन्, ‘स्थानीय र प्रदेश सरकारले हामीजस्ता विपन्न समुदायलाई ओत लाग्ने स्थानमा पेशा गर्ने व्यवस्था मिलाइदिए कति राम्रो हुँदो हो ?’समाज रुपमान्तरणका लागि भएका अनेक कालखण्ड भने देखे, भोगे । किनकि विकास र परिवर्तनका भएका सबै कालखण्डका आन्दोलनहरु वीरेन्द्रचौकमा केन्द्रित हुन्थे । कतिले गरिव र निमुखको सत्ता ल्याउने उद्घोष गरे, विकासको मुल फुटाउने सपना देखाए । तरः मिनबहादुर जस्ता भँइमान्छेका हक र अधिकारका विषयमा बोलिदिने कोही भएनन् ।

हुन त : अर्थतन्त्रको बलियो आधारशिला हो व्यापार व्यवसाय । हिम्मत नहार्ने र जोखिम मोल्ने सक्नेहरु व्यापार व्यवसायबाट सफलताको शिखरमा उक्लिएका धेरै उदाहरणहरु छन् । तर लगानीको अभावमा मिनबहादुरले सफलताको शिखर भेटाउन सकेका छैनन् । डेढ दशकदेखि ग्राहकका फाटेका जुत्ता र चप्पलहरु मर्मत गर्दै आएका उनी व्यवसायबाट भने पूर्णरुपमा सन्तुष्ट छन् । ‘मान्छेको जातलाई जति भएपनि पुग्दैन तर म जे छ त्यसैमा सन्तुष्ट छु’ उनी भन्छन्, ‘त्यति ठूला सपनाहरु छैनन्, परिवार पाल्न र आवश्यकताहरु गर्न पुगेको छ ।’ उनी अनेत्रबाट बसाइ सराई नभई वीरेन्द्रनगरकै स्थानीय हुन् । तर सम्पत्तिको नाममा सानो घर र थोरै जग्गा मात्र छ । किनमेल गरेरै छाक टार्नुपर्ने अवस्था छ । दिनभरी सडक पेटीमा जुत्ताचप्पल मर्मत गरेर भएको आम्दानीले घर खर्च चलाउनुपर्छ । तर पनि आफ्नो पेशाबाट सन्तुष्ट छन् । ‘दैनिक ५/६ सय कही जाँदैन’ उनी भन्छन्, ‘घरपरिवारका सबै आवश्यकता यही पेशा गरेर पु¥याएको छु ।’

कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारण शिक्षादिक्षा बन्चित भएका उनलाई छोराछोरीले राम्रोसँग पढेर स्वदेशमै जागिर खाएको हेर्ने धोेको छ ।

सटरमा जुत्ता चप्पल राखेर ठूलो व्यापार गर्ने रहर मिनबहादुरलाई नभएको होइन । तर नयाँ जुत्ता चप्पल बनाउने सीप र लगानीको जोहो भने उनीसँग छैन । यही समस्याका कारण उनका तीन पुस्ता सडक पेटीमै बसेर फाटेका जुत्ताचप्पल मर्मत गर्न बाध्य छन् । युवा उमेरमा उनी बुवाबाजेले अंगालेको पेशा नगरेर राम्रो आम्दानी गर्ने सपना देखेर भारत पुगे । तर सोचे जस्तो राम्रो आम्दानी नभएपछि स्वदेशमै फर्किए । ‘राम्रो आम्दानी होला भनेर केही वर्ष त भारतमै दुःख गरे’ उनी सुनाउँछन्, ‘त्यहाँ जति दुःख गर्दा राम्रो कमाई नभएपछि गाउँमै फर्किएर बाजे बुवाले गर्दै आएको पेशा अंगालेको हुँ ।’ बाजेले सुरु गरेको यो पेशामा बुवा अंकलहरु यसैमा निर्भर थिए । मिनबहादुरसँगै अहिले उनका दाजुभाईहरु पनि यही पेशा गरिरहेका छन् । सडक पेटीमा व्यापार गर्ने भएर होला उनले माया र अपमान गर्ने ग्राहकहरु भेटेका छन् । ‘धेरैले ग्राहकले माया गरेर होला लागेको दुःखभन्दा बढी पैसा दिएर जानु हुन्छ’ उनी सुनाउँछन्, ‘थोरै पैसामा काम गराउन खोज्नेहरु पनि आउँछन् जे भएपनि हाम्रो लागि ग्राहक नै सबथोक हो, अन्नदाता हो ।’ ग्राहकहरुले जे जस्तो व्यवहार गरेपनि उनी त सबैसँग राम्रो व्यवहार गर्नु र सबैलाई सम्मान गर्नुलाई आफ्नो धर्म सम्झिन्छन् ।

जीवनको परिभाषा बुझेकै कारण होला संघर्षका पहाडहरु सजिलै उक्लिन सिक्ने उनीसँग विर्सनै नसक्ने दुःखदायी क्षण छैन । अपरिचित व्यक्तिसँग पनि मुस्कुराएर बोलिव्यवहार गर्ने उनी जीवनमा सधै खुशीयाली देख्छन् ।

सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर–४ भैरवस्थानमा विस २०३७ साल असोजमा जन्मिएका उनी बुवा छविलाल र आमा पूर्णकुमारीबाट माइलो छोरो हुन् । कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारण शिक्षादिक्षा बन्चित भएका उनलाई छोराछोरीले राम्रोसँग पढेर स्वदेशमै जागिर खाएको हेर्ने धोेको छ । बर्दियाबाट वशन्तीसँग मागी विवाह गरेका मिनबहादुरका एक छोरा र एक छोरी छन् । आफूले सडक पेटी किनारमा संघर्ष गरेर हुर्काएका छोराछोरीले सरकारी सेवामा जागिर खाएको हेर्ने ठूलो रहर छ ।
जीवनका चार दशक पार गरिसेका मिनबहादुरको बुझाइमा जीवन सुख, दुःखको यात्रा हो । ‘जीवन संघर्ष हो, दुःखमा आतिनु हुन्न, सुखमा मातिनु हुन्न’ उनी भन्छन्, ‘जीवन सुख, दुःखका यात्रा हो ।’ जीवनको परिभाषा बुझेकै कारण होला संघर्षका पहाडहरु सजिलै उक्लिन सिक्ने उनीसँग विर्सनै नसक्ने दुःखदायी क्षण छैन । अपरिचित व्यक्तिसँग पनि मुस्कुराएर बोलिव्यवहार गर्ने उनी जीवनमा सधै खुशीयाली देख्छन् । ‘कुनै समय मसँग चिया पिउने पैसा हुन्थेन, अहिले एकै दिनमा तीन/चार कप चिया पिउन सक्छु’ उनी भन्छन्, ‘जीवनमा विर्सन नसक्ने दुःख छैन बरु मैले त सुखमात्र देखेको छु ।’ दुखदेखि नडराउने र नभाग्ने हो भने जीवनमा आफै खुशी आउने उनको बुझाइ छ ।