संस्कारको आवरणमा लुकेको सास्ती

सुर्खेत । कर्णालीको भूगोल जति विकट छ, त्यहाँका कतिपय सामाजिक सोचहरू त्योभन्दा बढी जकडिएका छन्। स्वास्थ्यकर्मी अनिता थापाको भोगाइ यसको एउटा सजीव र पीडादायी दृष्टान्त हो। पेसाले स्वास्थ्यकर्मी भएर पनि हुम्लाको एउटा घरमा बुहारीका रूपमा भित्रिएपछि उनले ‘महिनावारी’ हुनुको जुन मूल्य चुकाउनुपर्यो, त्यसले हाम्रो समाजको एउटा विभत्स तस्विर देखाउँछ। घरभित्र बस्दा देउता रिसाउने र अनिष्ट हुने डर देखाएर परिवारले उनलाई ‘छाउगोठ’ तिर धकेल्यो। लुकिछिपी घरभित्र बस्दा संयोगले सर्प देखिनुलाई समेत ‘देउता रिसाएको’ भाष्य बनाएर उनलाई चार-पाँच वर्षसम्म मानसिक प्रताडनाको घेरामा राखियो।

सुर्खेतमा आयोजित मर्यादित महिनावारीसम्बन्धी कार्यक्रममा अनिताले पोखेको यो व्यथा केवल एउटा व्यक्तिको कथा होइन। यो त सुदूर र मध्यपश्चिमका हजारौँ किशोरी र महिलाहरूको साझा नियति हो, जहाँ ‘रगतको प्राकृतिक चक्र’ लाई धर्म र पापको तराजुमा जोखेर सजाय दिइन्छ।

जोखिमपूर्ण एकान्त र ‘नयाँ’ पुस्ताको सास्ती

महिनावारीका बेला घरबाहिरको बसाइ केवल कष्टकर मात्र छैन, यो जीवनकै लागि जोखिमपूर्ण छ। जङ्गली जनावर, सर्पको डसाइ र सम्भावित बलात्कारको त्रास बोकेर गोठमा रात काट्नुपर्ने बाध्यता एकातिर छ भने अर्कोतिर घरभित्रै बस्दा पनि ‘पाप लाग्ने’ मनोवैज्ञानिक त्रासले महिलाहरूलाई थिल्थिलो बनाएको छ। विद्यालय जाने उमेरका किशोरीहरू आज पनि ‘छुन नहुने’ र ‘अछुत’ हुनुपर्ने मानसिकताबाट मुक्त हुन सकेका छैनन्। सामाजिक कार्यकर्ता माया सापकोटाको अनुभवमा, ग्रामीण भेगका महिलाले भोग्नुपर्ने यो शारीरिक र मानसिक तनाव अझै पनि उस्तै छ, जसको न्यूनीकरणका लागि गरिएका प्रयासहरू अपर्याप्त देखिएका छन्।

विज्ञान भन्छ– यो जीवनको एउटा हिस्सा हो

तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने, एक महिला आफ्नो जीवनकालमा औसत ६.२५ वर्ष महिनावारीको अवस्थामा रहन्छिन्। प्रदेश अस्पताल सुर्खेतकी स्टाफ नर्स एन्जिला थकालीका अनुसार यो कुनै अशुद्धता नभई एउटा स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो। यस्तो बेला छाउगोठको एक्लोपन होइन, परिवारको साथ, पोसिलो खाना र उच्च सरसफाइको खाँचो पर्छ। मुलुकी अपराध संहिताले छाउ प्रथालाई दण्डनीय मानेको छ— जसमा तीन महिना कैद र ५० हजार जरिबानासम्मको व्यवस्था छ। तर, कानुनको डन्डाभन्दा सामाजिक सचेतनाको दियो बढी प्रभावकारी हुने देखिन्छ।

समाधानको बाटो: सचेतना र साझा प्रयास

वीरेन्द्रनगर नगरपालिकाका नगरप्रमुख मोहनमाया ढकालको बुझाइमा, कर्णालीका महिलाले भोग्नुपरेको यो कुप्रथा हटाउन ‘सचेतना’ नै प्रमुख अस्त्र हो। घरबाहिर ज्यानको जोखिम र भित्र देउताको डर— यही दोहोरो दबाबले छाउ प्रथालाई जीवित राखेको छ। सीमान्तकृत महिलाका लागि महिला संस्था (वाम) का अध्यक्ष देवी पौडेलले अबको अभियान महिनावारीलाई ‘मर्यादित’ बनाउनेतर्फ केन्द्रित हुनुपर्नेमा जोड दिइन्।

अनिता थापाको एउटा सुझाव यहाँ मननयोग्य छ— समाज परिवर्तन गर्ने हो भने सचेतनाको कक्षा केवल महिलालाई मात्र होइन, गाउँका धामीझाँक्री र सामाजिक अगुवाहरूलाई पनि दिनु अनिवार्य छ। जबसम्म संस्कारको आवरणमा लुकेको यो ‘अन्धविश्वासको पर्खाल’ भत्किँदैन, तबसम्म अनिताहरूले आफ्नै घरभित्र ‘चोर’ झैँ लुकेर बस्नुपर्ने र मानसिक तनाव भोग्नुपर्ने नियति अन्त्य हुने देखिँदैन।